Tăng cường bảo vệ người tiêu dùng thực phẩm thông qua cải thiện nhận thức của chính người tiêu dùng thực phẩm

pdf 16 trang Hùng Dũng 04/01/2024 280
Bạn đang xem tài liệu "Tăng cường bảo vệ người tiêu dùng thực phẩm thông qua cải thiện nhận thức của chính người tiêu dùng thực phẩm", để tải tài liệu gốc về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên

Tài liệu đính kèm:

  • pdftang_cuong_bao_ve_nguoi_tieu_dung_thuc_pham_thong_qua_cai_th.pdf

Nội dung text: Tăng cường bảo vệ người tiêu dùng thực phẩm thông qua cải thiện nhận thức của chính người tiêu dùng thực phẩm

  1. 54 Tạp chí KhoaNghiên học c-ứ Viu ệtraon Đạ đổi hi ọ●c Research-ExchangeMở Hà Nội 63 (1/2020) of opinion 54-69 TĂNG CƯỜNG BẢO VỆ NGƯỜI TIÊU DÙNG THỰC PHẨM THÔNG QUA CẢI THIỆN NHẬN THỨC CỦA CHÍNH NGƯỜI TIÊU DÙNG THỰC PHẨM ENHANCING THE PROTECTION OF FOOD CONSUMERS BY IMPROVING THEIR OWN AWARENESS Trần Hữu Tráng* Ngày tòa soạn nhận được bài báo: 4/7/2019 Ngày nhận kết quả phản biện đánh giá: 2/01/2020 Ngày bài báo được duyệt đăng: 27/01/2020 Tóm tắt: Bài viết phân tích làm rõ khái niệm người tiêu dùng thực phẩm cũng như làm rõ thực trạng nhận thức của người tiêu dùng thực phẩm ở Việt Nam. Bài viết đồng thời đề cập đến những hạn chế trong nhận thức của người tiêu dùng thực phẩm, từ đó kiến nghị một số giải pháp tăng cường bảo vệ người tiêu dùng thực phẩm thông qua việc cải thiện chính nhận thức của họ. Từ khóa: Bảo vệ, người tiêu dùng, thực phẩm, nhận thức, Việt Nam. Abstract: The article analyzes and clarifi es the concept of food consumers and clarifi es the real situation of food consumers’ awareness in Vietnam as well. It also addresses the limitations in food consumers’ perceptions, thereby suggesting some solutions to enhance the protection of food consumers through improving their own awareness. Keywords: Protection, consumers, food, awareness, Vietnam. 1. Khái niệm người tiêu dùng Khái niệm “Người tiêu dùng thực thực phẩm phẩm” ở các quốc gia khác nhau cũng Người tiêu dùng thực phẩm chỉ có cách định nghĩa khác nhau. Quy định được định nghĩa trong Luật An toàn thực số 178/2002 của Nghị viện Châu Âu và phẩm của một số quốc gia. Một số quốc Hội đồng Châu Âu ngày 28 tháng 1 năm gia không định nghĩa “Người tiêu dùng 2002 (Bản cập nhật ngày 26/7/2019) định thực phẩm” trong Luật An toàn thực phẩm nên khái niệm này phải dẫn chiếu từ định nghĩa: Người tiêu dùng cuối cùng là người nghĩa “Người tiêu dùng” trong Luật bảo cuối cùng tiêu thụ một loại thực phẩm mà vệ quyền lợi người tiêu dùng. không sử dụng thực phẩm đó như là một *Khoa Luật, Trường Đại học Mở Hà Nội
  2. Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 55 phần của bất kỳ hoạt động kinh doanh Khác với hai quan điểm trên, Luật thực phẩm nào.† An toàn thực phẩm của Quần đảo Fi Ji lại định nghĩa: Người tiêu dùng thực phẩm Theo quy định này thì người tiêu là các cá nhân và gia đình đã mua thực dùng thực phẩm được xác định bởi hai phẩm phục vụ nhu cầu cá nhân của họ.§ dấu hiệu đặc trưng: (1) Người tiêu dùng Định nghĩa này đã mở rộng phạm vi của thực phẩm là các cá nhân, và (2) Người người tiêu dùng thực phẩm. Theo đó, tiêu dùng thực phẩm là người trực tiếp tiêu người tiêu dùng thực phẩm không chỉ bao thụ một loại thực phẩm nào đó. Như vậy, gồm những người tiêu dùng thực phẩm theo định nghĩa này, những người mua cuối cùng (người trực tiếp tiêu thụ thực sản phẩm thực phẩm mà không trực tiếp phẩm) mà còn bao gồm cả những người sử dụng (ví dụ người mẹ mua sữa cho trẻ mua thực phẩm phục vụ nhu cầu tiêu dùng nhỏ, người giúp việc mua thức ăn cho gia của cá nhân hoặc gia đình của họ. chủ, ) thì không phải là người tiêu dùng Định nghĩa này khá tương đồng thực phẩm. với định nghĩa trong Luật Tiêu chuẩn và Đồng quan điểm này, Luật an toàn An toàn thực phẩm năm 2006 của Ấn thực phẩm (Food safety law) của Cộng độ: Người tiêu dùng thực phẩm là những hòa Serbia quy định: Người tiêu dùng người và các gia đình đã mua thực phẩm cuối cùng là người tiêu thụ thực phẩm đáp ứng nhu cầu cá nhân của họ.¶ mà không sử dụng nó trong bất kỳ hoạt Quan điểm của Luật bảo vệ người động kinh doanh thực phẩm nào (sau tiêu dùng của Mexico cũng mở rộng ‡ đây gọi là người tiêu dùng). Định nghĩa nội hàm của khái niệm người tiêu dùng, này cũng nêu rõ hai đặc điểm cơ bản nhưng lại mở rộng theo hướng công nhận của người tiêu dùng thực phẩm: Người người tiêu dùng không chỉ là cá nhân mà tiêu dùng thực phẩm là cá nhân và người cả tổ chức. Luật bảo vệ người tiêu dùng tiêu dùng thực phẩm là người cuối cùng Mexico quy định: Người tiêu dùng là cá tiêu thụ thực phẩm đó mà không sử dụng nhân, hoặc pháp nhân mua hoặc sử dụng chúng cho bất kỳ hoạt động kinh doanh hàng hóa, sản phẩm hoặc dịch vụ như thực phẩm nào. người được thụ hưởng cuối cùng. † Regulation (EC) No 178/2002 of the European Parliament and of the Council of 28 January 2002 lay- ing down the general principles and requirements of food law, establishing the European Food Safety Authority and laying down procedures in matters of food safety. Nguồn: gal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:02002R0178-20190726. Latest consolidated version: 26/07/2019 ‡ Article 4 Food safety law of Republic of Serbia. Nguồn: dokumenta/food.pdf. § Điều 3 Food Safety Regulations Fiji Islands 2009. Nguồn: uploads/2014/09/33_The-Food-Safety-Regulations-2009.pdf. ¶ Điểm f Điều 3 The Food safety and Standards Act India, 2006. Nguồn: bitstream/123456789/7800/1/200634_food_safety_and_standards_act%2C_2006.pdf. Article 2 Federal comsumer protection law. Nguồn: lfpc_06062006_ingles.pdf.
  3. 56 Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion Các nhà lập pháp Hàn Quốc không hoạt động nghề cá, ngoại trừ những người chỉ công nhận pháp nhân là người tiêu tham gia vào hoạt động đánh bắt xa bờ dùng mà còn công nhận một số trường sau khi được Bộ trưởng Bộ ngư nghiệp và hợp đặc biệt mua hàng hóa không nhằm đại dương cho phép theo Điều 6 của Luật mục đích tiêu dùng cũng được coi là phát triển nghề đánh bắt từ xa”. người tiêu dùng. Khoản 1 Điều 2 Luật Như vậy, có thể thấy trên thế giới khung về người tiêu dùng của Hàn Quốc hiện có ba quan điểm về người tiêu dùng quy định: Người tiêu dùng là những người nói chung và người tiêu dùng thực phẩm sử dụng (bao gồm cả việc sử dụng) hàng như sau: hóa và dịch vụ (bao gồm cả các cơ sở) được cung cấp bởi các doanh nghiệp cho - Quan điểm thứ nhất (đại diện là cuộc sống hàng ngày của họ như người Cộng đồng Châu Âu, Serbia) coi người tiêu dùng hoặc cho các hoạt động sản tiêu dùng chỉ là những cá nhân trực tiếp xuất của họ như người tiêu dùng, những tiêu thụ thực phẩm. Theo quan điểm này, người được quy định bằng các Nghị định người tiêu dùng thực phẩm chỉ là những của Tổng thống.†† cá nhân và những cá nhân này phải là Nghị định Presidential Decree No. người trực tiếp tiêu thụ các sản phẩm thực 19958, Mar. 27, 2007 của Tổng thống phẩm. Họ chính là những người tiêu dùng Hàn Quốc triển khai thực hiện Luật khung cuối cùng trong chuỗi sản xuất, cung ứng, về người tiêu dùng (được sửa đổi nhiều tiêu thụ sản phẩm. Quan điểm này xuất lần mà lần sửa đổi gần nhất là Nghị định phát từ quan điểm cho rằng chỉ những Presidential Decree No. 28211, Jul. 26, người trực tiếp tiêu dùng thực phẩm mới 2017), tại Điều 2 quy định: “Phạm vi của là những người có thể chịu các thiệt hại người tiêu dùng quy định tại khoản 1 Điều 2 của Luật khung về người tiêu dùng được về tính mạng, sức khỏe. Có thể nói, đây hiểu như sau: là quan điểm xác định phạm vi người tiêu dùng thực phẩm hẹp nhất. Việc xác định (1) Người sử dụng cuối cùng bất kỳ như vậy làm cho giới hạn phạm vi bảo vệ hàng hóa hoặc dịch vụ nào (sau đây gọi là hàng hóa) được cung cấp cho họ để của pháp luật bảo vệ người tiêu dùng thực sử dụng như là các nguyên vật liệu thô phẩm bị thu hẹp. Những người tham gia (bao gồm cả nguyên vật liệu trung gian), các giao dịch thực phẩm với mục đích tiêu không tính các hàng hóa vốn hoặc những dùng (như mua thực phẩm về cho gia đình nguyên vật liệu khác dùng cho các hoạt sử dụng hay người mẹ mua sữa cho con) động sản xuất. không phải là người tiêu dùng thực phẩm. (2) Người sử dụng các hàng hóa Thực tiễn cho thấy, việc thu hẹp phạm vi được cấp cho các hoạt động nông nghiệp người tiêu dùng thực phẩm theo quan điểm (bao gồm cả ngành chăn nuôi) và các này tuy tạo thuận lợi cho việc xác định các †† Khoản 1 Điều 2 Framework Act on Consumers South Korea. Nguồn: img/kca/eng/laws/Framework_Act_on_Consumers.pdf.
  4. Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 57 thiệt hại trực tiếp về tính mạng, sức khỏe tiêu dùng mà mua cho người khác tiêu thụ. của người tiêu dùng thực phẩm, nhưng lại Đặc thù của quan hệ tiêu dùng thực phẩm bỏ qua những người tham gia các quan hệ là thường một người đi mua thực phẩm tiêu dùng thực phẩm. Họ là những người về cho cả gia đình sử dụng hoặc cho cơ tuy không trực tiếp tiêu thụ thực phẩm, quan, tổ chức sử dụng. Tuy nhiên, khẩu nhưng là người tham gia các quan hệ mua vị thực phẩm của mỗi người trong gia bán thực phẩm, họ sẽ phải chịu những đình lại không giống nhau nên mỗi người thiệt hại về vật chất khi mua phải thực thích tiêu thụ một loại thực phẩm. Người phẩm không an toàn, ảnh hưởng đến sức đi mua thực phẩm cho gia đình phải lựa khỏe của người thân trong gia đình hoặc chọn nhiều loại thực phẩm khác nhau phù sức khỏe của đồng nghiệp trong cơ quan, hợp cho từng thành viên trong gia đình. tổ chức. Mặt khác, họ là người có quan hệ Khi mua phải thực phẩm không an toàn, nhất định với những người trực tiếp tiêu không chỉ những người trực tiếp sử dụng thụ sản phẩm, nên khi những người trực thực phẩm chịu thiệt hại về tính mạng, tiếp tiêu thụ thực phẩm phải chịu những sức khỏe mà những người mua thực phẩm thiệt hại về sức khỏe, tính mạng thì những cũng phải chịu những thiệt hại, trước hết người này cũng phải chịu những thiệt hại là thiệt hại về vật chất. Ngoài ra, họ còn về sức khỏe, tâm lý do ảnh hưởng từ tâm phải chịu thiệt hại về uy tín, thậm chí thiệt lý lo lắng cho sức khỏe người thân cũng như trách nhiệm do mua phải thực phẩm hại về tâm lý, sức khỏe khi phải quan tâm, không an toàn, gây nguy hại cho sức khỏe lo lắng cho sức khỏe của người thân trong của người thân của mình. Quan điểm này gia đình hoặc ân hận do đã mua phải thực cũng không thấy được vai trò của những phẩm hỏng, gây ảnh hưởng cho sức khỏe người mua thực phẩm trong việc bảo vệ của người thân trong gia đình mình. quyền lợi người tiêu dùng thông qua hành - Quan điểm thứ ba (đại diện là vi tẩy chay các loại thực phẩm không an Mexico, Hàn Quốc) xác định người tiêu toàn hoặc các cơ sở sản xuất, chế biến, dùng thực phẩm không chỉ là cá nhân mà kinh doanh thực phẩm không an toàn. bao gồm cả pháp nhân đã mua hoặc sử - Quan điểm thứ hai (đại diện là các dụng hàng hóa, dịch vụ. Đây là quan điểm quốc gia như Fiji, Ấn độ) cũng xác định mở rộng phạm vi của người tiêu dùng người tiêu dùng là cá nhân, nhưng mở rộng không chỉ giới hạn ở cá nhân mà còn cả phạm vi không chỉ cá nhân trực tiếp tiêu pháp nhân. Đặc biệt, pháp luật của Hàn thụ thực phẩm mà cả những người mua Quốc còn coi cả những người sử dụng bất thực phẩm cũng được xác định là người kỳ hàng hóa hoặc dịch vụ nào được cung tiêu dùng thực phẩm. So với quan điểm trên, quan điểm này khá hợp lý vì trên cấp cho họ như là các nguyên vật liệu thô, thực tế, do đặc thù của việc tiêu dùng thực hoặc người sử dụng các hàng hóa được cấp phẩm nên có rất nhiều trường hợp người cho các hoạt động nông nghiệp (bao gồm mua thực phẩm nhưng lại không trực tiếp cả ngành chăn nuôi) và các hoạt động nghề
  5. 58 Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion cá cũng là người tiêu dùng.‡‡ Tuy nhiên, đối thành đại diện của người tiêu dùng mà với tiêu dùng thực phẩm, không có trường thôi.§§ Quan điểm này là chưa thuyết phục hợp cung cấp thực phẩm như là các nguyên bởi vì trường hợp tổ chức mua thực phẩm vật liệu thô hoặc hàng hóa cho hoạt động cho người lao động trong tổ chức tiêu thụ nông nghiệp nên sẽ không có người tiêu thì cũng xuất hiện hai chủ thể: Chủ thể dùng thực phẩm theo nghĩa này. mua thực phẩm và chủ thể tiêu thụ thực Quan điểm mở rộng phạm vi người phẩm. Khi xảy ra sự cố, ví dụ thực phẩm tiêu dùng thực phẩm ra pháp nhân cũng gây thiệt hại đến sức khỏe của người tiêu có những hạt nhân hợp lý vì một số pháp dùng, khi đó, từng người tiêu dùng phải nhân hiện vẫn tham gia các quan hệ tiêu chịu thiệt hại về sức khỏe cá nhân, ảnh dùng thực phẩm, nhất là các pháp nhân hưởng đến công việc của mình, và tổ chức đặt các suất ăn phục vụ các công nhân của cũng phải chịu thiệt hại, như thiệt hại do mình trong quá trình sản xuất, kinh doanh. sản xuất bị đình trệ, thiệt hại do năng xuất Có quan điểm cho rằng, chỉ nên quy định lao động giảm vì người lao động bị ảnh người tiêu dùng là cá nhân, không quy hưởng sức khỏe. định người tiêu dùng là tổ chức vì khó xác Bản chất của pháp luật bảo vệ quyền định việc tổ chức mua thực phẩm để “tiêu lợi người tiêu dùng là bảo vệ bên yếu thế dùng” hay “sinh hoạt”, cũng như khó có là người tiêu dùng so với bên cung cấp thể coi việc “tiêu dùng” hay “sinh hoạt” thực phẩm. Quan điểm không công nhận của tổ chức có phải là vì hoạt động chức pháp nhân là người tiêu dùng cho rằng năng hoặc nghề nghiệp của tổ chức đó hay pháp nhân không thể là bên yếu thế, kém không. Quan điểm này cũng cho rằng, khi hiểu biết thông tin và thiếu năng lực tài tổ chức đứng ra mua thực phẩm hay nước chính. Những đặc điểm này chỉ có ở người uống cho người lao động trong tổ chức tiêu dùng là cá nhân. Pháp nhân với đặc tiêu dùng thì người lao động mới là người thù tổ chức không thể bị coi là kém hiểu tiêu dùng còn tổ chức không phải là người biết thông tin, thiếu năng lực tài chính, vì tiêu dùng. Do đó, nếu trong quan hệ này có vậy trong quan hệ tiêu dùng pháp luật chỉ thiệt hại xảy ra thì người lao động, với tư nên bảo vệ người tiêu dùng là cá nhân.¶¶ cách là người tiêu dùng sẽ kiện nhà cung Những người theo quan điểm này cũng cấp thực phẩm, còn cơ quan, tổ chức đã cho rằng, việc coi tổ chức là người tiêu mua thực phẩm chỉ có thể kiện nhà cung dùng sẽ dẫn đến những trường hợp mà cấp với tư cách người mua trong quan hệ mối quan hệ giữa các chủ thể hoàn toàn hợp đồng thông thường hoặc có thể trở bình đẳng nhưng vẫn có sự can thiệp và ‡‡ Điều 2 Presidential Decree No. 19958, Mar. 27, 2007 của Tổng thống Hàn Quốc triển khai thực hiện Luật khung về người tiêu dùng (được sửa đổi nhiều lần mà lần sửa đổi gần nhất là Nghị định Presidential Decree No. 28211, Jul. 26, 2017). §§ Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Nxb. Công an nhân dân, 2012, tr. 10 - 12. ¶¶ Nguyễn Thị Thư, Hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sỹ luật, Bảo vệ tại Học viện Khoa học xã hội năm 2014, tr.25-35.
  6. Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 59 bảo vệ của pháp luật để bảo vệ quyền lợi sinh hoạt của cá nhân, gia đình, tổ chức”. người tiêu dùng, sẽ dẫn đến thiệt hại cho Khi pháp luật đã thừa nhận việc gia đình phía nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ. và tổ chức có tiêu dùng thực phẩm, thì Quan điểm như vậy là rất phiến diện khi chính là pháp luật đã thừa nhận tổ chức là chỉ tính đến hình thức pháp lý của các bên người tiêu dùng. Điều này sẽ góp phần bảo tham gia quan hệ tiêu dùng mà chưa xét vệ tối đa lợi ích của người tiêu dùng, phù đến bản chất của quan hệ tiêu dùng. Thực hợp với các nguyên tắc bảo vệ quyền lợi tiễn cho thấy, không phải pháp nhân mua người tiêu dùng. Quan điểm không thừa thực phẩm thì họ sẽ có vị trí ngang hàng nhận tổ chức là người tiêu dùng đành phải với bên cung cấp mà xuất phát từ bản chất giải thích: “ khoản 1 Điều 3 Luật bảo vệ mối quan hệ tiêu dùng, pháp nhân cũng quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 đưa giống như bất kỳ người mua hàng cá nhân thêm “mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của nào khác, đều là bên yếu thế hơn hẳn bên tổ chức” là chưa được rõ ràng. Bởi lẽ, cung cấp thực phẩm, nhất là trong trường hoạt động tiêu dùng, sinh hoạt của tổ chức hợp bên sản xuất, kinh doanh thực phẩm không thể xác định được”. Cách lí giải cố tình vi phạm các quy định về minh bạch này là khá khiên cưỡng và thiếu thuyết thông tin về thực phẩm. Hơn nữa, không phục.‡‡‡ Để bảo đảm cách hiểu thống nhất phải lúc nào pháp nhân cũng có đủ khả về người tiêu dùng thực phẩm, cần thiết năng để đối mặt được với các vi phạm từ bổ sung định nghĩa về người tiêu dùng phía nhà sản xuất, chế biến, kinh doanh thực phẩm trong Luật An toàn thực phẩm thực phẩm. Khi đó quyền lợi của pháp như sau: nhân sẽ bị xâm phạm nếu pháp luật bảo Người tiêu dùng thực phẩm là cá vệ quyền lợi người tiêu dùng thực phẩm nhân, tổ chức đã mua hoặc sử dụng hàng ††† không coi họ là người tiêu dùng. Vì vậy, hóa thực phẩm cho mục đích tiêu dùng việc công nhận tổ chức là người tiêu dùng của cá nhân, gia đình, tổ chức. như quy định trong pháp luật của Mexico, Hàn quốc là hoàn toàn hợp lý, bảo đảm 2. Thực trạng nhận thức của có thể bảo vệ tối đa lợi ích của người tiêu người tiêu dùng thực phẩm nước ta dùng, nhất là người tiêu dùng thực phẩm. - Nhận thức về hệ thống pháp luật Khoản 1 Điều 3 Luật Bảo vệ quyền bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lợi người tiêu dùng Việt Nam năm 2010, lĩnh vực an toàn thực phẩm sửa đổi, bổ sung năm 2018 quy định: Việt Nam là một nước nông nghiệp “Người tiêu dùng là người mua, sử dụng lạc hậu tiến lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua giai hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng, đoạn tư bản chủ nghĩa, do đó đa số người Lê Hồng Hạnh, Trần Thị Quang Hồng, Có nên quy định tổ chức là người tiêu dùng? Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 20 (181) tháng 10/2010, tr.24-28 (27). ††† Nguyễn Thanh Lý, Bàn về khái niệm người tiêu dùng và cơ sở phát sinh quyền được bảo vệ của người tiêu dùng. Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 1/2019 tr. 70-79 (tr. 72). ‡‡‡ Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Nxb. Công an nhân dân, năm 2012, tr. 13, 14.
  7. 60 Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion dân có mức thu nhập thấp, trình độ nhận hướng dẫn thi hành Bộ luật Tố tụng dân thức chưa cao. Những năm vừa qua, dưới sự; có 107 người (20%) chọn Bộ luật Hình sự lãnh đạo của Đảng, nền kinh tế của đất sự và 69 người (12,9%) chọn các văn bản nước đã đạt những thành tựu quan trọng, hướng dẫn thi hành Bộ luật hình sự; có trình độ nhận thức và đời sống người dân 106 người (19,8%) chọn Bộ luật tố tụng đã được nâng cao đáng kể. Cùng với đó, hình sự và 57 người (10,6%) chọn các văn mức độ nhận thức của người dân về quyền bản hướng dấn thi hành Bộ luật Tố tụng của người tiêu dùng thực phẩm và pháp hình sự. luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nói Kết quả khảo sát hiểu biết của 927 chung, bảo vệ người tiêu dùng thực phẩm sinh viên đang học tập tại Khoa Luật, nói riêng đã có sự cải thiện đáng kể. Trường Đại học Mở Hà Nội về các văn Kết quả khảo sát của Cục Quản lý bản pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu cạnh tranh, Bô Công thương năm 2016 dùng thực phẩm cho thấy, có 700/920 trên 3.000 người ở 12 tỉnh, thành phố trên sinh viên (76,1%) trả lời là Luật Bảo vệ địa bàn cả nước cho thấy, 75% số người quyền lợi người tiêu dùng và các văn bản tiêu dùng được hỏi, cho rằng đã từng nghe, hướng dẫn thi hành Luật bảo vệ quyền hoặc biết đến Luật BVQLNTD trước khi lợi người tiêu dùng; có 673/920 sinh viên nhận được bảng câu hỏi khảo sát.§§§ (73,2%) chọn Luật An toàn thực phẩm các Để đánh giá mức độ nhận thức của văn bản hướng dẫn thi hành Luật An toàn người tiêu dùng thực phẩm, chúng tôi đã thực phẩm; có 419/920 sinh viên (45,5%) tiến hành khảo sát đối với 537 người tiêu chọn Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa dùng thực phẩm tại các địa phương Hà và các văn bản hướng dẫn thi hành; có Nội, Phú Thọ, Hải Phòng, Đà Nẵng và 182/920 sinh viên (19,8%) chọn Bộ luật thành phố Hồ Chí Minh đầu năm 2019 về Dân sự và Bộ luật Tố tụng dân sự; có 92 hiểu biết pháp luật bảo vệ quyền lợi người sinh viên (10%) chọn Bộ luật Hình sự và tiêu dùng. Kết quả cho thấy có 506 người Bộ luật tố tụng hình sự. (94,4%) trả lời biết Luật Bảo vệ quyền Kết quả này cho thấy, so với năm lợi người tiêu dùng và 440 người (82,1%) 2016, nhận thức của người tiêu dùng nói chọn các văn bản hướng dẫn thi hành Luật chung, người tiêu dùng thực phẩm nói bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; 514 riêng về hệ thống pháp luật bảo vệ quyền người (95,9%) chọn Luật An toàn thực lợi người tiêu dùng đã có sự gia tăng đáng phẩm và 443 người (82,6) chọn các văn kể. Người tiêu dùng thực phẩm đã nhận bản hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực thức rõ hơn, cụ thể hơn hệ thống pháp luật phẩm; có 310 người (57,8%) chọn Bộ luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nhất Dân sự, 134 người (25%) chọn các văn là các văn bản luật giữ vai trò trọng tâm bản hướng dẫn thi hành Bộ luật dân sự; có trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 185 người (34,5%) chọn Bộ luật Tố tụng thực phẩm là Luật Bảo vệ quyền lợi người dân sự, 112 (20,9%) chọn các văn bản tiêu dùng và Luật An toàn thực phẩm. §§§ Cục quản lý Cạnh tranh, Bộ Công thương, Báo cáo kết quả khảo sát người tiêu dùng năm 2016, tr.4.
  8. Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 61 Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu cũng khá số người tham gia khảo sát trả lời biết đến ngạc nhiên vì kết quả trả lời của người các quyền cơ bản của người tiêu dùng. Tuy tiêu dùng thực phẩm đối với hiểu biết về nhiên, mức độ hiểu biết của từng nhóm Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng quyền lại rất khác nhau. So sánh mức độ và các văn bản hướng dẫn thi hành Luật nhận thức về các quyền trong kết quả khảo Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Bởi sát của Cục Quản lý cạnh tranh, khảo sát vì chỉ cần tên của các văn bản này đã nói nhóm người tiêu dùng ở 5 địa phương lên mục đích và nội dung điều chỉnh của và khảo sát nhóm sinh viên cho thấy các các văn bản pháp luật này. Tuy nhiên chỉ kết quả sau: Nhận thức quyền được bảo có (94,4%) người được hỏi cho rằng đó đảm an toàn tính mạng, sức khỏe, tài sản, là Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng quyền, lợi ích hợp pháp khác lần lượt là và 82,1% chọn các văn bản hướng dẫn 12,45%; 74,7%; 58,8%. Nhận thức quyền thi hành Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ dùng, trong khi trong nhóm các sinh viên về tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, được khảo sát lại chỉ có 76,1% nhất trí với dịch vụ lần lượt là 14,02%, 60,9%; 78,3%. các văn bản này, trong khi giả định của Nhận thức về quyền được lựa chọn thực nhóm nghiên cứu phải đạt được câu trả lời phẩm, tổ chức, cá nhân kinh doanh thực của 100% số người được hỏi. Mặt khác, phẩm theo nhu cầu, điều kiện thực tế của nhận thức của người tiêu dùng vẫn chưa mình lần lượt là 13,81%; 74,4%; 70,3%. đầy đủ, toàn diện về hệ thống pháp luật Nhận thức về quyền được góp ý kiến với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Người tổ chức, cá nhân kinh doanh thực phẩm tiêu dùng mới chỉ biết một số văn bản luật lần lượt là 11,06%; 69,7%; 53,5%. Nhận trọng tâm, còn các văn bản luật khác, như thức về quyền được tham gia xây dựng Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, Bộ và thực thi chính sách, pháp luật lần lượt Luật dân sự, Bộ luật hình sự là những văn là 10,14%; 38,2%; 30,8%. Nhận thức về bản pháp luật cũng có vai trò quan trọng quyền được yêu cầu bồi thường thiệt hại trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng lần lượt là 13,39%; 81,7%, 66,7%. Nhận thì số người hiểu biết về các văn bản luật thức về quyền được khiếu nại, tố cáo, khởi này còn khá khiêm tốn. Điều đó chứng tỏ kiện hoặc đề nghị tổ chức xã hội khởi người tiêu dùng mới chỉ “biết” đến một kiện để bảo vệ quyền lợi của mình lần số văn bản theo tên gọi chứ chưa thật sự lượt là 12,5%; 72,6%; 53,1%. Nhận thức hiểu được nội dung của những văn bản về quyền được tư vấn, hỗ trợ, hướng dẫn quy phạm pháp luật này, cũng như chưa kiến thức về tiêu dùng lần lượt là 12,1%; vận dụng các văn bản đó phục vụ việc bảo 47,5%; 43,7%. vệ lợi ích của mình trong các quan hệ tiêu dùng thực phẩm hàng ngày. Kết quả khảo sát trên cho thấy, mức độ nhận thức về các nhóm quyền của - Nhận thức về các quyền của người người tiêu dùng thực phẩm theo khảo sát tiêu dùng thực phẩm của nhóm năm 2019 so với nhận thức về Kết quả khảo sát nhận thức về quyền các nhóm quyền của người tiêu dùng nói của người tiêu dùng của Cục Quản lý cạnh chung năm 2016 đã có sự gia tăng vượt tranh, Bộ Công thương cho thấy, Có 71% trội ở tất cả 8 nhóm quyền của người tiêu
  9. 62 Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion dùng. Phần lớn người tiêu dùng thực phẩm dẫn kiến thức về tiêu dùng thực phẩm cho đã hiểu khá rõ các quyền của mình, nhất người tiêu dùng còn khá hạn chế. Có đến là quyền được yêu cầu bồi thường thiệt 52,5% số người tiêu dùng thực phẩm và hại (81,7%); quyền được bảo đảm an toàn 56,3% sinh viên không biết được đây là tính mạng, sức khỏe, tài sản, quyền, lợi một trong các quyền rất quan trọng mà ích hợp pháp khác (74,7%) và quyền được pháp luật dành cho người tiêu dùng thực khiếu nại, tố cáo, khởi kiện hoặc đề nghị phẩm để giúp họ có thể tự do, chủ động tổ chức xã hội khởi kiện để bảo vệ quyền lựa chọn được những loại thực phẩm phù lợi của mình (72,6%). hợp cho sức khỏe của mình, góp phần bảo đảm tính mạng, sức khỏe của người tiêu Trong số 8 nhóm quyền, chỉ có hai dùng thực phẩm. nhóm quyền là “Được tham gia xây dựng và thực thi chính sách pháp luật về bảo - Nhận thức về các cơ quan có trách vệ quyền lợi người tiêu dùng” và “Được nhiệm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tư vấn, hỗ trợ, hướng dẫn kiến thức về thực phẩm tiêu dùng thực phẩm” có tỷ lệ dưới 50% Kết quả khảo sát của Cục quản lý số người được khảo sát không biết đó là Cạnh tranh, Bộ Công thương, cho thấy, có quyền của người tiêu dùng thực phẩm. 48,7% biết cơ quan quản lý các hoạt động Điều này cho thấy, những năm qua, việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là Cục tuyên truyền về các quyền cho người tiêu quản lý cạnh tranh, Bộ Công thương và dùng đã có những chuyển biến hết sức UBND cấp tỉnh; 20% cho rằng đó là Cục tích cực và đã nâng cao đáng kể hiểu biết an toàn thực phẩm, Bộ Y tế và Sở Y tế các của người tiêu dùng nói chung, người tiêu tỉnh; 17,2% cho rằng đó là Tổng cục Tiêu dùng thực phẩm nói riêng về các quyền chuẩn, Đo lường, Chất lượng, Bộ Khoa của mình. Tuy nhiên, việc huy động sự học và Công nghệ. Về các tổ chức xã hội, tham gia của người tiêu dùng nói chung có 48,6% cho biết đó là Hội Tiêu chuẩn và và người tiêu dùng thực phẩm nói riêng Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam và Hội vào hoạt động xây dựng và thực thi chính Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cấp tỉnh, sách, pháp luật về an toàn thực phẩm còn huyện, 16,39% cho rằng đó là Trung ương rất hạn chế, vì vậy nhiều người không Hội Nông dân Việt Nam và Hội Nông dân ¶¶¶ nhận thức được đây là một trong những cấp tỉnh, huyện, xã. quyền rất quan trọng của mình. Đây cũng Kết quả khảo sát của nhóm nghiên là một trong những nguyên nhân dẫn đến cứu về hiểu biết của người tiêu dùng thực việc nhận thức và thực hiện pháp luật về phẩm ở 5 tỉnh về các cơ quan có thể giúp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thực bảo vệ quyền lợi khi bị xâm phạm thì có phẩm còn chưa đạt hiệu quả mong muốn. 87,6% cho rằng đó là Ban quản lý chợ, Ban Kết quả này cũng cho thấy, phạm vi và quản lý Trung tâm thương mại; có 26,7% hiệu quả hoạt động tư vấn, hỗ trợ, hướng cho rằng đó là UBND xã, phường, thị trấn; ¶¶¶ Cục quản lý Cạnh tranh, Bộ Công thương, Báo cáo kết quả khảo sát người tiêu dùng năm 2016, tr.7, 8.
  10. Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 63 có 16,2% cho rằng đó là UBND huyện, việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng quận; có 17,4% cho rằng đó là UBND thực phẩm là chưa cao. Điều 49 Luật Bảo tỉnh, thành phố; 59,9% cho rằng đó là Hội vệ quyền lợi người tiêu dùng đã quy định bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của tỉnh, rõ trách nhiệm của UBND các cấp trong thành phố; 9,8% cho rằng đó là các Trung quản lý hoạt động bảo vệ quyền lợi người tâm trọng tài tại Việt Nam và 7,6% cho tiêu dùng, tuyên truyền, phổ biến, giáo rằng đó là các TAND các cấp. Đối với các dục pháp luật về bảo vệ quyền lợi người sinh viên của Khoa Luật thì có 76,6% cho tiêu dùng; tư vấn, hỗ trợ và nâng cao nhận rằng đó là Ban quản lý chợ, Ban quản lý thức về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Trung tâm thương mại; có 25% cho rằng tại địa phương. Đặc biệt khoản 4 Điều đó là UBND xã, phường, thị trấn; có 6,7% 49 quy định rõ trách nhiệm của UBND cho rằng đó là UBND huyện, quận; có trong việc thanh tra, kiểm tra, giải quyết 4,1% cho rằng đó là UBND tỉnh, thành khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp phố; 40,1% cho rằng đó là Hội bảo vệ luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng quyền lợi người tiêu dùng của tỉnh, thành theo thẩm quyền. Tuy nhiên, theo kết quả phố; 2,5% cho rằng đó là các Trung tâm khảo sát, chỉ có 26,7% người tiêu dùng trọng tài tại Việt Nam và 3% cho rằng đó thực phẩm cho rằng UBND xã phường là các TAND các cấp. có thể giúp bảo vệ quyền lợi cho họ. Con Kết quả trên cho thấy, nhận thức của số này đối với UBND cấp huyện, quận là người tiêu dùng thực phẩm được khảo sát 16,2% và cấp tỉnh, thành phố là 17,4%. năm 2019 đã có những tiến bộ hơn nhận Mức độ hiểu biết của sinh viên Khoa Luật thức của người tiêu dùng được khảo sát còn thấp hơn, cụ thể là chỉ có 25% cho năm 2016. Những người tiêu dùng thực rằng UBND cấp xã phường có thể giúp phẩm đã có những hiểu biết khá rõ về các bảo vệ quyền lợi khi bị gây thiệt hại trong cơ quan có thể bảo vệ quyền lợi của mình quan hệ tiêu dùng thực phẩm. Đối với khi bị xâm phạm. Tuy nhiên, chỉ có chưa UBDN quận, huyện là 6,7% và UBND đến 60% số người tiêu dùng thực phẩm tỉnh, thành phố là 4,1%. Điều này cho biết Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thấy, vai trò và hiệu quả của UBND các là tổ chức có thể bảo vệ quyền lợi cho cấp đối với hoạt động bảo vệ quyền lợi mình khi bị xâm phạm là một con số khá người tiêu dùng thực phẩm là rất hạn chế, khiêm tốn. Điều này phần nào cho thấy do vậy số người hiểu biết về vai trò này Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của UBND các cấp là rất hạn chế. Phần Việt Nam chưa thực sự phát huy tốt vai trò lớn người tiêu dùng thực phẩm gần như quan trọng của mình trong bảo vệ người không nhận thức được UBND các cấp tiêu dùng nói chung và người tiêu dùng chính là cơ quan có vai trò cực kỳ quan thực phẩm nói riêng. Ảnh hưởng và dấu trọng và chịu trách nhiệm chính trong bảo ấn của Hội đối với đời sống tiêu dùng thực vệ quyền lợi cho người tiêu dùng thực phẩm còn khá khiêm tốn, chưa đạt được phẩm tại các địa phương. hiệu quả như mong muốn. - Hiểu biết về thông tin cụ thể của Kết quả khảo sát này cũng phần nào cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cho thấy vai trò của UBND các cấp trong thực phẩm
  11. 64 Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion Khảo sát mức độ hiểu biết thông tin bản pháp luật Nhà nước ban hành nhằm cụ thể về cơ quan có thể bảo vệ quyền lợi bảo vệ quyền lợi cho người tiêu dùng nói cho người tiêu dùng thực phẩm, trong số chung và người tiêu dùng thực phẩm nói 385 câu trả lời của người tiêu dùng thực riêng. Tuy nhiên, phần lớn người tiêu phẩm ở 5 tỉnh thành thì có đến 354 người dùng thực phẩm lại không biết rõ cơ quan (91,9%) trả lời không biết bất cứ địa chỉ nào có thẩm quyền bảo vệ quyền lợi cho hoặc số điện thoại cụ thể nào của cơ quan, mình khi bị xâm phạm và làm thế nào để tổ chức có thể giúp họ bảo vệ quyền lợi có thể bảo vệ quyền lợi cho mình. cho mình. Chỉ có 8,1% trả lời là có biết và 3. Những hạn chế trong nhận thức đưa ra được địa chỉ hoặc số điện thoại của của người tiêu dùng thực phẩm Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Tuy nhiên, trong số 8,1% (31 người) này cũng Từ thực trạng nêu trên, có thể chỉ ra có một số người trả lời có biết địa chỉ hoặc một số hạn chế trong nhận thức của người điện thoại của cơ quan giúp bảo vệ quyền tiêu dùng thực phẩm như sau: lợi người tiêu dùng nhưng lại không đưa - Chưa nhận thức đầy đủ các ra được địa chỉ hoặc số điện thoại cụ thể. quyền của mình trong quan hệ tiêu Đối với các sinh viên Khoa Luật, có đến dùng thực phẩm 82% không biết bất cứ địa chỉ hoặc số Có thể nói, người tiêu dùng thực điện thoại cụ thể nào của cơ quan, tổ chức phẩm có vai trò rất quan trọng trong việc có thể giúp họ bảo vệ quyền lợi cho mình. bảo đảm thực thi pháp luật bảo vệ quyền Chỉ có 18% trả lời là có biết. Tuy nhiên, tất lợi người tiêu dùng thực phẩm. Pháp luật cả những người trả lời có biết đều không đã quy định cho người tiêu dùng thực ghi được thông tin cụ thể về tên cơ quan, phẩm rất nhiều quyền trong quan hệ tiêu địa chỉ và số điện thoại của cơ quan theo dùng thực phẩm. Tuy nhiên, như trên đã yêu cầu của phiếu khảo sát. Điều này làm phân tích, người tiêu dùng thực phẩm gần giảm độ tin cậy của thông tin do sinh viên như không biết hết các quyền cơ bản của cung cấp vì không có bằng chứng đủ tin mình. Ngay cả một quyền tối quan trọng cậy thể hiện họ biết thông tin cụ thể của cơ là quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe quan, tổ chức này. Kết quả này cho thấy, thì cũng chỉ có 84,7% số người tiêu dùng người tiêu dùng thực phẩm gần như không của 5 tỉnh, thành phố được khảo sát và biết bất cứ thông tin cụ thể nào về cơ quan 58,8% số sinh viên biết mình có quyền có thể bảo vệ quyền lợi cho mình khi bị vi này. Một số quyền, như quyền được tham phạm trong quan hệ tiêu dùng thực phẩm. gia xây dựng và thực thi chính sách, pháp Những kết quả trên chưa mang luật trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tính đại diện cho toàn bộ nhận thức của tiêu dùng hay quyền được tư vấn, hỗ trợ, người tiêu dùng nhưng cũng phần nào hướng dẫn kiến thức về tiêu dùng thực cho thấy, những năm qua, nhận thức của phẩm được rất ít người tiêu dùng biết đó người tiêu dùng thực phẩm về pháp luật là quyền của mình. Một khi không nhận bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã có thức rõ các quyền của mình thì người tiêu sự gia tăng đáng kể. Phần lớn người tiêu dùng không thể chủ động trong việc bảo dùng thực phẩm đều biết có những văn vệ quyền lợi của mình được.
  12. Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 65 Cùng với các quyền đã được pháp sự tự giác của người sản xuất, chế biến, luật ghi nhận, một quyền rất quan trọng kinh doanh thực phẩm. Trong chuỗi sản nhưng gần như ít có người tiêu dùng thực xuất, cung ứng hàng hóa thực phẩm, chỉ có phẩm nào đòi hỏi đó là quyền được bảo Nhà nước, với đầy đủ sức mạnh và nguồn đảm quyền được sử dụng thực phẩm an lực của mình, mới có thể bảo đảm nguồn toàn. Đây là một quyền tối quan trọng của thực phẩm hàng hóa đưa ra thị trường an con người trong mỗi quốc gia, vì như đã toàn cho người tiêu dùng. Chỉ có Nhà phân tích thực phẩm không an toàn có thể nước mới có thể bảo đảm quyền được sử gây ra nhiều bệnh tật cho con người ở các dụng thực phẩm an toàn cho người tiêu mức độ nghiêm trọng khác nhau và có dùng thực phẩm. Đây cũng chính là thực thể dẫn đến tử vong. Tổ chức Lương hiện chức năng quản lý của Nhà nước đối thực và Nông nghiệp của Liên hợp quốc với vấn đề an toàn thực phẩm. đã chỉ rõ, thực phẩm không an toàn có chứa nhiều vi khuẩn, vi rút, ký sinh trùng - Thờ ơ, thiếu trách nhiệm trong bảo hoặc các chất hóa học độc hại, có thể gây vệ quyền lợi của mình ra hơn 200 bệnh cho con người, từ tiêu Sự thờ ơ, thiếu trách nhiệm của chảy đến ung thư.†††† Vì vậy, vấn đề bảo người tiêu dùng thực phẩm thể hiện trước đảm an toàn thực phẩm luôn là vấn đề rất hết ở việc gần như rất ít người tiêu dùng cấp bách đặt ra cho tất cả các quốc gia biết địa chỉ hay số điện thoại của một cơ trên thế giới. Trong thực tiễn hầu hết các quan, tổ chức nào có thể bảo vệ quyền lợi nhà sản xuất, chế biến, kinh doanh thực cho mình khi tham gia các quan hệ tiêu phẩm đều có xu hướng tiết kiệm tối đa chi dùng thực phẩm. phí bằng cách chỉ tuân thủ ở mức độ tối thiểu, thậm chí bỏ qua một số quy định, Khảo sát của chúng tôi cho thấy, quy trình, tiêu chuẩn mà theo họ là không có đến 354/385 (91,9%) người tiêu dùng cần thiết để giảm thiểu chi phí. Điều đó đã thuộc 5 tỉnh, thành phố không biết bất kỳ làm gia tăng nguy cơ tạo ra các sản phẩm địa chỉ hay số điện thoại của cơ quan, tổ thực phẩm không an toàn.‡‡‡‡ Người tiêu chức nào có thể bảo vệ quyền lợi cho mình dùng tự mình rất khó có thể việc phân biệt khi bị xâm phạm trong quan hệ tiêu dùng thực phẩm an toàn hay không an toàn. Nói thực phẩm. Số liệu này trong nhóm sinh chính xác thì việc nhận biết đâu là thực viên của Khoa Luật là 746/910 (82%) sinh phẩm an toàn là hoàn toàn bất khả thi đối viên. Chỉ có 8,1% số người tiêu dùng tại 5 với người tiêu dùng. Để có được sản phẩm tỉnh, thành và 18% sinh viên trả lời có biết thực phẩm an toàn đưa ra thị trường phụ địa chỉ hoặc số điện thoại của cơ quan hay thuộc rất lớn vào đạo đức, trách nhiệm và tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Elizabeth C. Redmond and Christopher J. Griffi th, Home Food Safety and Consumer Responsi- bility, MEDICAL SCIENCES - Vol.II, p 2 †††† Food and Agriculture Organization of the United Nations, Food safety, everyone’s business, A Guide to World Food Safety Day 2019, s.2. Nguồn: ‡‡‡‡ Lorraine Mitchell, Economic Theory and Conceptual Relationships Between Food Safety and International Trade, International Trade and Food Safety / AER-828, p 10, 11.
  13. 66 Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion tuy nhiên những người này lại không đưa lựa chọn sự im lặng khi xảy ra các tranh ra được địa chỉ hay số điện thoại cụ thể chấp.§§§§ Chính sự thờ ơ, thiếu trách nhiệm nào, mặc dù trong phiếu khảo sát có yêu của người tiêu dùng thực phẩm trong cầu. Điều này cho thấy phần lớn người việc đấu tranh chống các hành vi vi phạm tiêu dùng thực phẩm không có thông tin pháp luật đã vô tình làm cho những người cụ thể, cần thiết về cơ quan, tổ chức có thể vi phạm tiếp tục coi thường pháp luật. bảo vệ quyền lợi cho họ. Đây vừa cho thấy Những người có các hành vi vi phạm pháp hạn chế trong công tác tuyên truyền, nâng luật không bị phát hiện, không bị xử lý, họ cao hiệu quả thực thi pháp luật bảo vệ sẽ lại tiếp tục thực hiện hành vi vi phạm quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực với tính chất, mức độ nguy hiểm cao hơn, an toàn thực phẩm, vừa thể hiện sự thờ nghiêm trọng hơn. Sự thờ ơ, thiếu trách ơ, thiếu trách nhiệm của người tiêu dùng nhiệm của những người tiêu dùng thực thực phẩm trong bảo vệ quyền lợi của phẩm khi đó vô tình tạo động lực cho các chính mình, bởi chỉ cần gõ từ khóa «Cách hành vi vi phạm tiếp tục gia tăng, biến thức khiếu nại của người tiêu dùng» trong nhiều người tiêu dùng thực phẩm khác trở google là xuất hiện ngay địa chỉ website thành nạn nhân của các hành vi vi phạm, của Cục Quản lý cạnh tranh, trong đó có làm cho thiệt hại không ngừng gia tăng, thông tin hướng dẫn cách thức khiếu nại gây ra những hậu quả khôn lường cho và Danh bạ sở công thương và Danh bạ người tiêu dùng thực phẩm và cho xã hội. Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên - Chưa thành lập được các tổ chức toàn quốc với đầy đủ thông tin về số điện phù hợp đủ mạnh để bảo vệ người tiêu dùng thoại và địa chỉ. Đặc thù của quan hệ tiêu dùng thực Sự thờ ơ, thiếu trách nhiệm của phẩm là các thiệt hại gây ra cho người người tiêu dùng còn thể hiện ở chỗ không tiêu dùng về kinh tế là không đáng kể, dám đấu tranh chống lại các hành vi xâm nhưng thiệt hại về tính mạng, sức khỏe lại phạm quyền lợi của mình. Như trên đã rất nghiêm trọng. Tuy nhiên, không phải đề cập, có đến 79,4% số người tiêu dùng người tiêu dùng nào cũng nhận thức rõ thực phẩm ở 5 tỉnh được khảo sát, khi bị điều đó. Vì vậy, khi bị xâm phạm, người xâm phạm quyền lợi (mua phải thực phẩm tiêu dùng thực phẩm thường có tâm lý bỏ hỏng hoặc bị cân, đong, đo, đếm sai) đã qua vì cho rằng thiệt hại gây ra cho mình lựa chọn hình thức im lặng, vứt bỏ thực là không đáng kể. Trong khi người tiêu phẩm hỏng và coi đó là rủi ro trong cuộc dùng thực phẩm lại có số lượng nhiều nhất sống. Con số này ở nhóm sinh viên được trong các nhóm người tiêu dùng. Có thể khảo sát là 69,4%. Số liệu công bố tại Hội nói, số lượng người tiêu dùng thực phẩm nghị tổng kết công tác bảo vệ người tiêu chiếm gần như chiếm số lượng tuyệt đối dùng khu vực miền Trung, cho thấy có trong dân số. Vì vậy, ngay cả dưới góc đến 40% người tiêu dùng tại Việt Nam đã độ kinh tế, thiệt hại mà hành vi vi phạm §§§§ Nghi Lộc, Khi thượng đế chọn cách im lặng, đăng ngày 26/3/2018 trên Thời báo Ngân hàng online. Nguồn:
  14. Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 67 quyền lợi đối với từng người tiêu dùng có phải hiểu rõ các quyền cơ bản của mình, thể không đáng kể, nhưng thiệt hại gây bao gồm quyền được bảo đảm an toàn ra cho cho toàn bộ người tiêu dùng thực tính mạng, sức khỏe, tài sản khi tiêu dùng phẩm là rất lớn. Vì vậy, bên cạnh các tổ thực phẩm;quyền được cung cấp thông chức bảo vệ người tiêu dùng nói chung, tin chính xác, đầy đủ về tổ chức, cá nhân như Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ quyền lợi kinh doanh thực phẩm để có được sự lựa người tiêu dùng Việt Nam, người tiêu chọn đúng đắn khi tham gia quan hệ tiêu dùng thực phẩm cần phải có thêm các tổ dùng thực phẩm; quyền được lựa chọn chức tự nguyện của mình, để có thể bảo vệ thực phẩm theo nhu cầu, điều kiện thực tốt hơn các quyền lợi của họ. tế của mình; quyền được góp ý kiến với tổ chức, cá nhân kinh doanh thực phẩm 4. Giải pháp tăng cường hiệu quả để bảo đảm lợi ích tối đa cho mình; quyền bảo vệ người tiêu dùng thực phẩm được tham gia xây dựng và thực thi chính Như trên đã nói, chính sự thiếu hiểu sách, pháp luật; quyền được yêu cầu bồi biết về quyền hạn về cơ chế bảo vệ quyền thường thiệt hại; quyền được khiếu nại, tố lợi người tiêu dùng thực phẩm và các thói cáo, khởi kiện hoặc đề nghị tổ chức xã hội quen, tâm lý coi thiệt hại là rủi ro trong khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình cuộc sống, ngại mất thời gian, ngại va và quyền được tư vấn, hỗ trợ, hướng dẫn chạm, ngại tiếp xúc với các cơ quan bảo kiến thức về tiêu dùng thực phẩm. Đây là vệ pháp luật đã làm hạn chế rất nhiều vai những quyền tối quan trọng không chỉ góp trò của người tiêu dùng thực phẩm trong phần bảo vệ tốt nhất cho người tiêu dùng tự bảo vệ quyền lợi của mình. Vì vậy nâng mà còn góp phần bảo đảm một môi trường cao hiểu biết của người tiêu dùng về các kinh doanh lành mạnh. quyền của mình, hiểu biết về cơ chế bảo Cần khuyến khích người tiêu dùng vệ quyền sẽ giúp người tiêu dùng thực sử dụng tốt nhất các cơ chế hiện có trong phẩm tự tin, chủ động, tích cực trong bảo việc bảo vệ quyền lợi của mình, nhất là vệ quyền lợi của mình. Cần giáo dục cho thông qua các cơ quan, tổ chức có trách người tiêu dùng thực phẩm hiểu rõ, việc nhiệm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đấu tranh chống các hành vi vi phạm pháp đặc biệt là Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ luật không những để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng Việt Nam và Hội Bảo vệ mình mà chính là đã góp phần làm cho các quyền lợi người tiêu dùng cấp tỉnh, huyện; hành vi vi phạm pháp luật phải bị xử lý, UBND các cấp; Sở Công thương; Phòng đem lại công bằng cho xã hội. Từ đó, góp Công thương huyện, Cần tạo thói quen phần triệt tiêu động lực của những người giúp người tiêu dùng thực phẩm thường thực hiện các hành vi vi phạm, góp phần xuyên sử dụng các quyền khiếu nại, tố ngăn chặn nguy cơ trở thành nạn nhân cáo, khởi kiện, quyền được yêu cầu bồi của nhiều người tiêu dùng khác. Đây vừa thường để bảo vệ tốt nhất các quyền và lợi là quyền, vừa là trách nhiệm xã hội của ích hợp pháp của họ khi tham gia các quan người tiêu dùng thực phẩm. hệ tiêu dùng thực phẩm. Trước hết cần tăng cường truyền Cần khuyến khích người tiêu dùng thông để bảo đảm 100% người tiêu dùng thực phẩm thành lập được các tổ chức
  15. 68 Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion với các mô hình hoạt động phù hợp, có cho thấy, chỉ có 39,9 người tiêu dùng thực mạng lưới kết nối để tạo được sức mạnh phẩm ở 5 tỉnh thành phố và 25,3% số sinh nhằm ngăn chặn có hiệu quả các hành vi viên được khảo sát quan tâm đến việc giữ vi phạm an toàn thực phẩm thông qua hình lại hóa đơn mua thực phẩm. Điều này thức tẩy chay hàng thực phẩm kém chất cho thấy ý thức của người tiêu dùng thực lượng hoặc tẩy chay các cơ sở nuôi trồng, phẩm trong việc tự bảo vệ mình là chưa chế biến, kinh doanh vi phạm pháp luật. cao. Vì vậy, ngoài việc sử dụng vũ khí tẩy Quyền tẩy chay của người tiêu chay hàng hóa, người tiêu dùng thực phẩm dùng được thừa nhận và bảo hộ thông qua cũng cần phải tích cực, chủ động hơn nữa quyền được tự do lựa chọn loại thực phẩm trong bảo vệ quyền lợi của mình, từ đó phù hợp nhất cho sức khỏe của mình. Lịch mới góp phần quan trọng trong việc ngăn sử đã có những cuộc tẩy chay của người chặn các hành vi vi phạm pháp luật bảo vệ tiêu dùng đối với hàng hóa thực phẩm người tiêu dùng thực phẩm. không bảo đảm chất lượng hoặc cơ sở Thay đổi nhận thức của người tiêu sản xuất, kinh doanh vi phạm, như “chiến dùng thực phầm là một quá trình không dịch” tẩy chay bột ngọt Vedan do Công ty dễ, xuất phát từ những tâm lý như ngại Vedan trong quá trình sản xuất đã không mất thời gian, ngại va chạm, ngại tiếp xúc tuân thủ các quy định bảo vệ môi trường, với các cơ quan nhà nước, tâm lý coi thiệt gây ô nhiễm trầm trọng sông Thị Vải, triệt hại là những rủi ro trong cuộc sống, tâm nguồn sinh kế của hàng nghìn hộ nông lý cam chịu, mà người tiêu dùng thực dân diễn ra năm 2010. Tháng 5 năm 2013, phẩm thường xuyên bỏ qua các vi phạm người tiêu dùng lại phát động chiến dịch của người sản xuất, chế biến, kinh doanh tẩy chay Coca-Cola với nghi án chuyển thực phẩm. Chính điều này lại là động lực giá, trốn thuế. Rõ ràng tẩy chay hàng hóa kích thích làm cho các hành vi vi phạm thực phẩm là một vũ khí lợi hại của người trong lĩnh vực an toàn thực phẩm ngày tiêu dùng thực phẩm bởi sự đông đảo và càng trở nên lớn hơn, gây hậu quả nghiêm vai trò to lớn của người tiêu dùng đối với trọng hơn. Đã đến lúc toàn xã hội phải vào thị trường hàng thực phẩm. Tuy nhiên, để cuộc tạo nên những đổi mới căn bản trong sử dụng được vũ khí này một cách hiệu ý thức, tư tưởng của người tiêu dùng thực quả, cần phải có cơ chế điều hành thật phẩm. Có như vậy, người tiêu dùng thực hiệu quả. phẩm mới ngày càng được bảo vệ một Một trong những khó khăn, vướng cách tốt hơn. mắc lớn nhất trong bảo vệ quyền lợi người Tài liệu tham khảo: tiêu dùng thực phẩm khi quyền lợi bị vi phạm là vấn đề chứng minh hành vi vi [1]. Cục quản lý Cạnh tranh, Bộ Công phạm, trong đó có việc giữ lại minh chứng thương, Báo cáo kết quả khảo sát người tiêu về giao dịch. Hầu hết người tiêu dùng thực dùng năm 2016. phẩm khi mua thực phẩm thường ít khi giữ [2]. Elizabeth C. Redmond and Christopher lại các minh chứng về giao dịch, nhất là J. Griffi th, Home Food Safety and Consumer hóa đơn mua hàng. Khảo sát mối quan tâm Responsibility, MEDICAL SCIENCES - của người tiêu dùng khi mua thực phẩm Vol.II
  16. Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 69 [3]. Federal comsumer protection law. Nguồn: bảo vệ của người tiêu dùng. Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 1/2019 tr. 70-79. lfpc_06062006_ingles.pdf. [12]. Nguyễn Thị Thư, Hoàn thiện pháp luật [4]. Food and Agriculture Organization of về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt the United Nations, Food safety, everyone’s Nam hiện nay, Luận án tiến sỹ luật, Bảo vệ tại business, A Guide to World Food Safety Học viện Khoa học xã hội năm 2014. Day 2019, s.2. Nguồn: [13]. Presidential Decree No. 19958, Mar. 27, ca4449en/ca4449en.pdf. 2007 của Tổng thống Hàn Quốc triển khai thực [5]. Food safety law of Republic of Serbia. hiện Luật khung về người tiêu dùng (được sửa Nguồn: đổi nhiều lần mà lần sửa đổi gần nhất là Nghị download/dokumenta/food.pdf. định Presidential Decree No. 28211, Jul. 26, [6]. Food Safety Regulations Fiji Islands 2017). 2009. Nguồn: [14]. Regulation (EC) No 178/2002 of the wp-content/uploads/2014/09/33_The-Food- European Parliament and of the Council of Safety-Regulations-2009.pdf. 28 January 2002 laying down the general [7]. Framework Act on Consumers South Korea. principles and requirements of food law, Nguồn: establishing the European Food Safety laws/Framework_Act_on_Consumers.pdf. Authority and laying down procedures in matters of food safety. Nguồn: [8]. Lê Hồng Hạnh, Trần Thị Quang Hồng, Có europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CE nên quy định tổ chức là người tiêu dùng? Tạp LEX:02002R0178-20190726. Latest chí Nghiên cứu lập pháp số 20 (181) tháng consolidated version: 26/07/2019 10/2010, tr.24-28. [15]. The Food safety and Standards Act [9]. Lorraine Mitchell, Economic Theory India, 2006. Nguồn: and Conceptual Relationships Between Food bitstream/123456789/7800/1/200634_food_ Safety and International Trade, International safety_and_standards_act%2C_2006.pdf. Trade and Food Safety / AER-828. [16]. Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình [10]. Nghi Lộc, Khi thượng đế chọn cách Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Nxb. im lặng, đăng ngày 26/3/2018 trên Thời Công an nhân dân, năm 2012. báo Ngân hàng online. Nguồn: https:// thoibaonganhang.vn/khi-thuong-de-chon- Địa chỉ: Khoa Luật, Trường Đại học Mở cach-im-lang-74152.html. Hà Nội [11]. Nguyễn Thanh Lý, Bàn về khái niệm Email: huutrangstran@gmail.com người tiêu dùng và cơ sở phát sinh quyền được